CÂY CỌ ĐAN HÀ

Cây cọ phủ 29,85 ha đồi làng Đan vào những năm 50,60 của Thế kỷ trước.Nhưng do nhu cầu lợp nhà bằng lá cọ giảm dần theo tốc độ số nhà xây mái bằng, mái tôn hay lợp ngói thì diện tích cọ giảm hàng năm khoảng 20 ha.Các cây sắn, chè, cây bồ đề, keo thay thế dần cây cọ. Đến năm 2009 Đan Hà chỉ còn 47,2 ha cọ .Giống cọ trồng ở đây chủ yếu để lấy lá(tục gọi là lá Bồ quỳ theo sách"Kiến văn tiểu lục"của Lê Quý Đôn.)Cây cọ dễ trồng, chúng sống trên đồi, trong vườn, ven dộc...đều tươi tốt.Phải chăng cây cọ cũng chính là hiện thân của những người dân thượng du quê tôi:lam lũ nhưng thẳng thắn chính trực, nồng nàn nhưng gai góc mạnh mẽ một cách cứng cỏi bằng dáng vươn cao, thẳng thớm, chọc trời xoè lá hứng sương gió, hứng nắng mưa.Âm thầm và lặng lẽ hút đất, uống nước và hít khí trời để chờ đợi và chờ đợi đúng mỗi tháng một lần không hơn bật ra một mũi kiếm chọ trời rồi xoè quạt, toả ô một tàu lá cọ.Và cứ thế,1 mỗi năm đúng 12 lá cây cọ sống hết mình trong khí trời trung du dâng cho đời 12 chiếc lá lợp nhà, làm nón, đụp áo tơi cho bà bủ, bà bầm cày cấy ngoài đồng.Để rồi những chiếc lá lìa cành xa đi để trên thân cọ đài bi những vảy rắn vảy rồng nhọn sắc.Mưa nắng bào mòn thân cọ rắn chắc như lim như sắt để những ai có thể bào làm song cửa sổ tưởng chất sừng.Bởi sự hoang dại và sức sống mãnh liệt nên ở Đan hà đâu đâu cũng thấy cọ.Ven đầm nước, trong vườn nhà, ven đường làng hay ngước nhìn lên trời một màu xanh lá cọ.Ngoài bờ sông Thao, bến Ba Kẹo(thuộc xã Đan Thượng)ngập bến nước là cọ Đan Hà chất đống cao ngất ngưởng chờ đóng các chuyến bè chở về xuôi.Hàng năm cọ Đan hà cung cấp tới 250.000 tàu lá. Có các lái chuyên buôn lá, lại có cả các đoàn thợ đường xuôi chuyên khai thác lá cọ lên Đan hà như đoàn cụ Cả Du người Hà Đông tới Đan Hà chặt cọ mấy chục năm rồi định cư luôn nơi đất lành nhiều cọ.Ngoài lá cọ lợp nhà, làm chổi, làm nón lá, người dân quê tôi còn lấy lá cọ làm móm.Tức là một dụng cụ đựng, mang như một chiếc làn, chiếc giỏ xách vậy.Chả thế mà có câu ca dao: "Dù ai đi ngược về xuôi Cơm nắm, móm cọ là người trung du" Để làm móm, ta phải chọn một tàu lá cọ có đường kính chỉ khoảng 5-70cm,gọi là cọ cưỡi trâu, và nhất là phải mỏng và có cuống dài để làm quai xach.Trước hết, bạn phải dùng dao cắt vát và lột bỏ phần cật của cuống cọ chỉ để phẩm bụng mỏng như 1 chiếc lạt, tiếp đó uốn cho xoắn gập cuống lá làm đôi tại vị trí sao cho chiều dài của quai xách phù hợp với kích thước của móm.Sau đó dùng 1 hay cả 2 đầu gối của người để làm cữ khuôn mà quấn các tua mép lá lại hình thành giỏ chứa của móm.Người làm khéo sẽ được một chiếc móm cân đối, đều đặn và xinh.Móm dùng để chứa mang các sản vật trên đồi dưới ruộng như trám, dọc, măng, rau rừng cho đến sắn khoai ngô đều tiện cho cả tư thế mang xách cũng như gánh 2 móm khi lên đồi, xuống dốc vì Đan Hà là một xã thượng du đồi dốc nếu gánh bằng quang sẽ bất tiện.Chiếc móm quê còn xuất hiện cả ở Thủ đô những năm 60 của thê kỷ trước theo những người quê tôi mang quà về cho người thân làm người Tràng an ngạc nhiên về một loại làn làm từ lá cây lạ mắt, tiện dùng. Ngoài tác dụng lấy lá lợp nhà, cuống lá cọ dài và có nhiều gai còn được róc chẻ mỏng để sản xuất mành cọ loại treo trang trí như mành lịch, mành cửa đi, cửa sổ thoáng đẹp, loại làm chiếu nằm rất êm, rất mát.Để làm mành, người thợ dùng dao sắc mỏng lột 3 phần cật cứng và láng bóng mặt ngoài cùng của cànnh cọ gọi là lạt cọ.Lạt cọ được phơi nắng cho khô đến khi mặt ngoài chuyển hoàn toàn từ xanh sang trắng ngà, mặt trong màu hồng tươi là thành phẩm sơ chế loại A.Ngoài ra, lạt cọ được phân loại theo kích thước dài 1,2m-1,4m và trên 1,5 m để bán.Những năm chống Mỹ, lạt cọ được tập trung ở ga tàu Đoan Thượng và bến sông Thao để ngành Ngoại thương chuyển đi làm hàng xuất khẩu lấy ngoại tệ về phục vụ đất nước. Về ẩm thực, quả cọ là món khoái khẩu của các bà, các cô và những ai đã một lần được nếm thử.Nó có vị bùi, béo không thứ quả nào sánh được.Quả cọ có rất nhiều trên các cây cọ đã 3,40 năm tuổi trở lên nhưng không phải quả của cây nào ăn cũng ngon.Người sành ăn sẽ chọn và nhớ trên đồi hàng trăm cây chỉ có một vài cây cho quả ngon.Đó là những cây xâm lá, quả tròn hơi thuôn, da xanh đậm và bóng.Đặc biệt cùi phải dày, ruột có thớ mịn, chín màu vàng nghệ không có sâu.Người ta lấy sào dài 8-10m đầu có móc câu bập vào cuống của buồng quả rung cho rụng xuống đất mà chọn nhặt.Khi về cho vào rổ sảo, bẻ thêm mấy mảnh nứa ngắn mà xóc liên tục làm cho tróc phần vỏ xanh của quả lộ ra 1 phần thịt quả.Sau đó rửa sạch ngâm vào nước nóng 60 độ C chừng 15 phút là đã thấy váng mỡ gà nổi lên đổ quả ra ăn được.Có một cách chế biến khác là muối quả cọ.Sau khi làm tróc vỏ như đã nói ở trên, ta cho quả cọ vào vại, mỗi lượtquả cọ lại một lượt muối bể.Để dăm ngày ta đã có món cọ muối ăn với cơm hay ăn riêng đều thấm thía vị bùi, chua chát, béo ngậy của món quà quê miền ngược.Với khách phương xa hay các lái thương đến chợ Đan hà, không ai bỏ qua hàng quả cọ mà chỉ 1 hào 1 bát con.Mới đây thôi mà món này chỉ còn trong hoài niệm.